Biên độ an toàn và Ngài Thị Trường: Hai nguyên tắc cốt lõi của đầu tư giá trị
(Bài 2/3 trong chuỗi Suy nghĩ về đầu tư giá trị trên thị trường chứng khoán Việt Nam:
Bài 1: Thị giá và Giá trị cổ phiếu |
Bài 2: Biên độ an toàn và Ngài Thị Trường |
Bài 3: Những sai lầm thường gặp trong đầu tư chứng khoán).
Ở bài viết trước về Thị giá vs Giá trị, chúng ta đã nắm vững nguyên tắc cốt lõi đầu tiên của đầu tư giá trị: sự khác biệt giữa thị giá cổ phiếu trên thị trường và giá trị nội tại của doanh nghiệp.
Nếu thị giá có thể lệch khỏi giá trị nội tại, thì câu hỏi quan trọng tiếp theo là: vì sao sự lệch đó lại tồn tại và nhà đầu tư nên phản ứng như thế nào trước những biến động thất thường của thị trường?
Rất nhiều người lầm tưởng rằng đầu tư giá trị chỉ đơn giản là tính toán dòng tiền tương lai rồi chiết khấu về hiện tại (DCF). Thực ra không phải vậy, phương pháp chiết khấu dòng tiền chỉ là một trong nhiều cách để ước tính giá trị của doanh nghiệp.
Nét quyến rũ của lý thuyết đầu tư giá trị nằm ở những nguyên tắc đơn giản nhưng cực kỳ sâu sắc. Trong bài viết này, tôi sẽ trình bày hai nguyên tắc cơ bản còn lại trong tư duy của Benjamin Graham, từ đó mỗi nhà đầu tư có thể tự tìm ra phương pháp xác định giá trị doanh nghiệp phù hợp với cách suy nghĩ và phong cách đầu tư của riêng mình.
Biên độ an toàn (Margin Of Safety)
Nếu xem lại cách phân tích về quyết định đi du học của cậu bé ở bài trước, ta sẽ thấy một điều quan trọng: việc định giá trị của một khoản đầu tư không bao giờ chính xác tuyệt đối. Luôn tồn tại những sai số trong các giả định mà ta đưa ra.
Số tiền lương trong tương lai thực chất chỉ là dự đoán, trên thực tế thì số tiền ấy có thể khác đi.
Mức độ tăng trưởng tiền lương có thể cũng không phải là 25%/năm. Có nhiều rủi ro: công ty làm ăn kém đi, nền kinh tế đi xuống, cậu bé ngộ nhận về năng lực của mình...
Tỉ lệ phần trăm dùng để chiết khấu (8%/năm) cũng có thể thay đổi theo lãi suất, lạm phát hoặc mức độ rủi ro của khoản đầu tư…
Chỉ cần một trong các yếu tố trên thay đổi, kết quả định giá cuối cùng sẽ khác đi. Vì vậy nếu nhiều người cùng phân tích một doanh nghiệp, mỗi người có thể đưa ra một con số giá trị khác nhau. Sai số trong định giá là điều không thể tránh khỏi.
Từ thực tế đó, Benjamin Graham đưa ra một nguyên tắc quan trọng nhất của đầu tư giá trị: biên độ an toàn (Margin of Safety).
Nhà đầu tư chỉ nên mua cổ phiếu khi thị giá thấp hơn giá trị nội tại một khoảng đáng kể. Khoảng chênh lệch đó chính là biên độ an toàn. Biên độ càng lớn thì khoản đầu tư càng hấp dẫn.
Nói cách khác, mục tiêu của việc định giá không phải tìm ra con số chính xác tuyệt đối, vì điều đó là không thể. Điều quan trọng hơn là phải đòi hỏi một biên độ an toàn đủ lớn để bù đắp cho những sai số không tránh khỏi trong phân tích.
Ben Graham từng nói: một giao dịch mà không có biên độ an toàn thì đó không phải là khoản đầu tư đúng nghĩa.
Một ví dụ rất đơn giản
Vừa rồi tôi có nói chuyện với một anh bạn.
– Cổ phiếu X đang có thị giá trên sàn khoảng 130. Tao định giá nó khoảng 100 thôi. Có nên mua không?
– Nếu thấy X tốt thì có thể xem xét mua – tôi uể oải trả lời.
– Tao định đợi nó xuống khoảng 120 thì mua – anh ta háo hức.
– CÁI GÌ? Nếu mày nghĩ giá trị nó khoảng 100, thì mày chỉ nên mua khi nó 60-70 thôi. Khoảng chênh lệch 30-40 đó chính là biên độ an toàn. Ngay cả nếu thị giá bằng 100 thì cũng không mua, vì biên độ an toàn chỉ bằng 0.
ĐỪNG CÓ MUA! Tôi còn BUZZ mấy phát qua Yahoo Messenger cho chắc ăn.
Phớt lờ biên độ an toàn
Nhiều người, mặc dù trình độ rất cao và cho rằng mình hiểu rõ về phân tích đầu tư, lại không quan tâm gì về biên độ an toàn.
Tôi từng đọc một ví dụ trên báo Z: bài viết khá khó hiểu và dễ gây hiểu lầm cho người đọc vì không nói rõ sai số có thể có trong tính toán, cũng như biên độ an toàn nên là bao nhiêu thì hợp lý. Nếu tác giả thực sự không thèm quan tâm biên độ an toàn của mình là bằng 0 và mọi tính toán đều chính xác 100%, thì có lẽ tác giả đó sẽ sớm trở thành người giàu nhất Việt Nam.
Hãy ghi nhớ một điều rất đơn giản: Biên độ an toàn càng lớn thì vụ đầu tư càng hấp dẫn.
Nghe có vẻ hiển nhiên phải không? Ai mà chẳng biết vậy.
Nhưng hãy quan sát những người xung quanh đang chơi cổ phiếu. Thay vì chờ biên độ an toàn dương, họ sẵn sàng chấp nhận biên độ an toàn âm, giống như anh bạn của tôi.
Nghĩ rằng biên độ an toàn bằng 0 đã là hoàn toàn điên rồ, chứ đừng nói đến biên độ an toàn âm.
Nếu tuần sau cổ phiếu X tăng từ 130 lên 140, biên độ an toàn của anh ta sẽ giảm từ –30 (=100–130) xuống –40 (=100-140). Nhưng tôi dám chắc anh ta sẽ càng phấn khích và cho rằng cổ phiếu X đang cực kỳ hấp dẫn.
Đúng vậy, X rất hấp dẫn — hấp dẫn để khiến anh ta thua lỗ, chứ không phải hấp dẫn để đầu tư.
Bỏ lỡ cơ hội vì ngại rủi ro
Có thể bạn sẽ phản bác rằng trong thị trường đang tăng nóng, rất khó tìm được cổ phiếu có biên độ an toàn dương.
Điều này đúng nếu chỉ nhìn vào thị giá. Muốn biết biên độ an toàn, bạn phải chịu khó tìm ra giá trị nội tại của doanh nghiệp.
Tôi xin kể lại kinh nghiệm của mình. Rất nhiều người có thể sẽ chê cười sự cứng đầu của tôi: lúc nào cũng đòi hỏi biên độ an toàn cao, và vì thế đã bỏ lỡ không ít cơ hội kiếm lời.
Tôi đã bỏ lỡ cơ hội mua FPT khi giá còn khoảng 80–90 nghìn, để rồi sau đó chứng kiến cổ phiếu này tăng lên hơn 600 nghìn. Tôi cũng bỏ lỡ TDH khi giá còn 70, trước khi nó chào sàn ở mức 300.
Chưa hết. Tôi từng nắm giữ SAM trong một thời gian dài, rồi bán đi, sau đó nhìn nó tăng gần gấp ba lần. Tôi thậm chí còn nắm giữ UIC khi nó trên 40, rồi chứng kiến nó giảm xuống 20 nhưng vẫn không bán.
Tất cả những pha bỏ lỡ đó đều có cùng một nguyên nhân: tôi luôn đòi hỏi biên độ an toàn cao.
Một số người thậm chí còn cho rằng không ai có thể ngốc hơn tôi.
Vâng, tôi thừa nhận mình khá ngốc. Nhưng may mắn là tôi không để mình ngốc hơn nữa.
Ngốc hơn là khi tôi bán hết những cổ phiếu đang nắm giữ để chạy theo mua những cổ phiếu mà tôi tin rằng biên độ an toàn không có, thậm chí là âm. Cho đến thời điểm này, ngoại trừ những pha hỏng ăn ở trên, những cổ phiếu mà tôi đòi hỏi biên độ an toàn cao đều đem lại kết quả rất thỏa đáng.
Vì sao học trò của Graham thành công
Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết các học trò của Benjamin Graham đều thành công.
Sau khi bước ra từ “lò luyện” của ông, mỗi người đều tìm ra phương pháp định giá doanh nghiệp riêng phù hợp với mình. Có người sử dụng dòng tiền chiết khấu, có người tập trung vào giá trị tài sản, có người thậm chí tính luôn giá trị vô hình như thương hiệu.
Trong số đó nổi bật nhất là Warren Buffett, người đã kết hợp được đầu tư giá trị và đầu tư tăng trưởng.
Nhưng dù dùng phương pháp nào, cuối cùng họ vẫn tuân theo một nguyên tắc: biên độ an toàn phải đủ lớn.
Lần sắp tới khi ai đó định dạy bạn về phân tích chứng khoán theo trường phái giá trị (hoặc phân tích cơ bản), nếu họ chỉ dạy bạn về PE, PEG, PB, DCF... mà không nói gì đến biên độ an toàn, thì đừng nên tin họ. Nếu chỉ biết chiêu thức mà không biết tâm pháp, bạn chỉ có thể làm Sơn Đông Mãi Võ kiếm bạc cắc qua ngày thôi.
Thiết kế trọng tải cây cầu ngoài thực tế
Warren Buffett từng đưa ra một hình tượng rất thú vị.
Nếu cần xây một cây cầu để xe 10 tấn đi qua, bạn phải thiết kế cây cầu chịu được 15 tấn. Phần chênh lệch 5 tấn đó chính là biên độ an toàn.
Dù thông minh đến đâu, bạn cũng không thể lường trước hết mọi biến cố trong tương lai: thời tiết bất thường, xe quá tải, vật liệu xuống cấp…
Nếu bạn ngoan cố xây cây cầu chỉ chịu được đúng 10 tấn, sớm muộn nó cũng sẽ sập.
Trong đầu tư cũng vậy. Tương lai luôn chứa đựng những điều không thể dự đoán. Biên độ an toàn chính là khoảng đệm giúp nhà đầu tư tránh những sai số trong định giá và những biến cố bất ngờ của thị trường
Bà Tám bán hủ tiếu cũng biết biên độ an toàn
Thậm chí bà Tám bán hủ tiếu đầu hẻm cũng biết điều này khi mặc cả ngoài chợ.
Nếu người bán thách 200 nghìn cho món đồ mà bà Tám nghĩ chỉ đáng 50 nghìn, bà sẽ trả giá từ 20 nghìn. Người không biết trả giá thì đưa ra 40 nghìn ngay từ đầu — và kết quả cuối cùng chắc chắn sẽ phải trả cao hơn 50 nghìn.
Benjamin Graham luôn nhắc học trò về biên độ an toàn.
Còn bà Tám thì chỉ nhắc tôi một câu đơn giản hơn: “Cháu phải biết cầm đằng cán.”
Sau khi hiểu biên độ an toàn, chúng ta sẽ thấy rõ hơn vai trò của một nhân vật đặc biệt trong triết lý của Graham: Ngài Thị Trường – Mr. Market.
Ngài Thị Trường (Mr. Market)
Tôi vẫn thường nghe nhiều người than phiền rằng phân tích cơ bản không có đất dụng võ ở thị trường Việt Nam. Họ cho rằng đi học mấy lớp về phân tích chứng khoán xong rồi chẳng áp dụng được gì.
Chẳng hạn: tại sao cổ phiếu Z có các chỉ số cơ bản đẹp vậy mà giá cứ thấp lè tè?
Họ cho rằng bây giờ người ta chỉ quan tâm đến thị giá thôi, có ai đầu tư dựa vào giá trị thực đâu mà mình phân tích giá trị làm chi cho mệt.
Một lần nữa, những người đó chỉ học chiêu thức mà chưa thuộc tâm pháp.
Ngoài biên độ an toàn, Benjamin Graham còn đề ra một nguyên tắc rất quan trọng khác: Ngài Thị Trường (Mr. Market).
Hình dung Ngài Thị Trường như một ông hàng xóm phiền phức
Để hiểu được nguyên tắc này, thay vì sở hữu cổ phiếu, bạn hãy tưởng tượng mình đang sở hữu một miếng đất do cha ông để lại.
Dĩ nhiên bạn sẽ dễ dàng biết được giá trị thực của miếng đất hơn nhiều so với việc định giá một cổ phiếu.
Bây giờ hãy tưởng tượng thị trường chứng khoán là một ông hàng xóm tên là Ngài Thị Trường, ông ta cũng có một mảnh đất nằm ngay bên cạnh mảnh đất của bạn.
Hằng ngày, Ngài Thị Trường sẽ đến trước cửa nhà bạn để đưa ra một mức giá nhằm mua mảnh đất của bạn. Ngược lại, bạn cũng có thể mua mảnh đất của ông ta nếu thấy giá đó hợp lý.
Mặc dù hai miếng đất giống hệt nhau về diện tích và vị trí, nhưng mức giá mà Ngài Thị Trường đưa ra lại thay đổi mỗi ngày.
Một người cực kỳ thất thường
Vấn đề nằm ở chỗ: ngài Thị Trường có tâm lý rất bất ổn định.
Có những ngày ông ta chỉ nhìn thấy toàn khía cạnh tích cực của miếng đất và trở nên vô cùng phấn khích. Khi đó ông ta sẵn sàng chào một mức giá rất cao.
Nhưng cũng có những ngày ông ta rơi vào trạng thái hoang mang cực độ. Lúc đó ông ta chỉ nhìn thấy toàn những điều tiêu cực và sẵn sàng bán mảnh đất của mình với mức giá rất thấp.
Ngoài ra, ngài Thị Trường còn rất lì.
Nếu hôm nay bạn từ chối giao dịch, ngày hôm sau ông ta lại đến gõ cửa với một mức giá khác — cao hơn hoặc thấp hơn, tùy theo tâm trạng của ông ta ngày hôm đó.
Ông ta không hề quan tâm đến giá trị thực sự của miếng đất.
Đừng để tâm trạng của ông ta lây sang bạn
Nếu bản thân bạn cũng không hiểu rõ giá trị của miếng đất, bạn phải hết sức cẩn thận với Ngài Thị Trường.
Rất có thể sự bất ổn định trong tâm lý của ông ta sẽ lây sang bạn. Khi đó bạn có thể sẽ bán miếng đất của mình hoặc mua miếng đất của ông ta với cái giá hoàn toàn sai lầm.
Warren Buffett từng tóm tắt ý tưởng này bằng một câu rất nổi tiếng: Ngài Thị Trường đứng trước cửa nhà bạn là để phục vụ bạn, chứ không phải để hướng dẫn bạn.
Cái mà bạn cần là túi tiền của ông ta, chứ không phải sự ngôn ngoan của ông ta.
Nếu bạn tin rằng mức giá ông ta đưa ra quá cao so với giá trị thực của miếng đất, bạn có thể thản nhiên từ chối giao dịch, hoặc thậm chí bán ngay miếng đất của mình.
Ngược lại, khi ông ta hoang mang cực độ và đưa ra mức giá rất thấp, bạn có thể tận dụng cơ hội đó để mua miếng đất của ông ta.
Theo Graham, nhà đầu tư nên tập trung tìm ra sự khác biệt giữa thị giá và giá trị. Khi khoảng cách đó đủ lớn để tạo ra biên độ an toàn, bạn có thể thực hiện đầu tư.
Trên thực tế, mỗi khi thị trường biến động mạnh, tâm lý nhà đầu tư thường thay đổi rất nhanh. Tôi đã phân tích kỹ hơn hiện tượng này trong bài viết về tâm lý nhà đầu tư khi VNINDEX biến động mạnh.
Trong ngắn hạn, sự khác biệt giữa thị giá và giá trị có thể tồn tại rất lâu. Nhưng về dài hạn, hai thứ đó thường có xu hướng tiến lại gần nhau.
Nếu biết tận dụng những lúc thị trường định giá sai như vậy, bạn có thể đạt được mức lợi nhuận cao hơn mức trung bình của thị trường.
Khi bạn đã hiểu cách định giá và giữ được sự bình tĩnh trước những biến động của thị trường, việc tiếp theo chỉ còn là tìm những doanh nghiệp đang bị định giá sai.
Tôi có một ví dụ cụ thể trong bài phân tích cổ phiếu CAP và ngành sắn, nơi mà thị giá chưa phản ánh đúng giá trị nội tại doanh nghiệp.
Khi thị giá cổ phiếu biến động mạnh
Câu chuyện trên cũng giúp giải thích một hiện tượng khá thú vị.
Phần lớn mọi người đều thành công khi đầu tư vào căn nhà hoặc miếng đất của mình trong dài hạn. Ví dụ như bà ngoại của tôi — bà chưa từng học qua lớp phân tích đầu tư nào nhưng vẫn chọn được căn nhà có giá trị tốt.
Một lý do đơn giản là: không có ai gõ cửa nhà bà mỗi ngày để báo giá căn nhà đó.
Nếu chẳng may người ta có thể giao dịch căn nhà mỗi ngày như cổ phiếu, hoặc tệ hơn nữa, có thể chia căn nhà ra thành nhiều phần để mua bán liên tục, có lẽ rất nhiều người cũng sẽ thất bại khi đầu tư vào nhà đất.
Khi bạn mua một cổ phiếu nào đó, hãy viết ra giấy cách bạn tính toán giá trị của nó.
Nếu thị giá của cổ phiếu đó giảm chỉ còn phân nửa, đừng hoang mang ngay lập tức.
Hãy nhìn lại tờ giấy đó và tự hỏi: cách tính toán ban đầu của mình còn đúng không?
Nếu bạn vẫn tin rằng nó đúng, thì bạn có hai lựa chọn:
Không quan tâm đến thị giá hiện tại. Về lâu dài, thị giá có xu hướng quay trở lại gần giá trị nội tại.
Hoặc lấy tiền mua thêm cổ phiếu đó.
Bài tiếp theo trong chuỗi Suy nghĩ về đầu tư giá trị trên thị trường chứng khoán Việt Nam
Hai nguyên tắc biên độ an toàn và Ngài Thị Trường giúp cho nhà đầu tư hiểu cách suy nghĩ đúng khi tham gia thị trường chứng khoán.
Nhưng hiểu nguyên tắc vẫn chưa đủ. Trong thực tế, phần lớn nhà đầu tư vẫn mắc phải những sai lầm giống nhau — hết lần này đến lần khác.
Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ xem những sai lầm phổ biển của nhà đầu tư tại Việt Nam và cách khắc phục ra sao.
→ Đọc tiếp Bài 3: Khắc phục những sai lầm thường thấy của nhà đầu tư chứng khoán tại Việt Nam.
Cảm ơn tác giả nhiều.